Controlling kosztów i rachunkowość zarządcza

• Autor: Świderska Gertruda Krystyna redakcja naukowa
• Wydawca: Difin/MAC Consulting
• ISBN: 978-83-8270-482-2
• Data wydania: 2025
• Liczba stron/format: 684/B5
• Oprawa: miękka

Opracowanie jest nową, znacznie rozszerzoną i wzbogaconą wersją pozycji Controlling kosztów i rachunkowość zarządcza, która znajduje się na rynku od 2010 roku i cieszy się dużym zainteresowaniem. Treść książki pozwala uświadomić zarządzającym, jakie informacje mogą uzyskać z nowoczesnego controllingu kosztów i rachunkowości zarządczej oraz w jaki sposób informacje te mogą wykorzystać przy planowaniu, podejmowaniu decyzji i kontroli osiągniętych rezultatów. Na podkreślenie zasługują rozdziały poświęcone kosztom, począwszy od tradycyjnego rachunku kosztów dostarczającego dane do sporządzenia sprawozdania finansowego, poprzez rachunek kosztów zmiennych, do nowoczesnego controllingu kosztów w organizacjach charakteryzujących się zróżnicowanym portfelem produktów, szeroką i zróżnicowaną bazą klientów, skomplikowanymi procesami oraz wysokim udziałem kosztów pośrednich. 

Do walorów opracowania należy zaliczyć podjęcie takich kwestii jak:
- optymalizacja niewykorzystanego potencjału jako narzędzia podnoszenia rentowności; 
- rola rachunkowości zarządczej w procesie pomiaru i komunikowania wyników działalności, w tym balanced scorecard;
- istota i rola ośrodków kosztów, przychodów, rentowności i inwestycji oraz rola cen wewnętrznych w zarządzaniu kosztami i ocenie efektywności ośrodków odpowiedzialności; 
- koncepcja budżetu wiodącego oraz ograniczenia tradycyjnego budżetowania i budżetowanie z wykorzystaniem rachunku kosztów działań;
- prezentacja założeń sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju i omówienie wybranych mierników z zakresu zrównoważonego rozwoju, których źródłem jest rachunkowość zarządcza;
- próba zbudowania systemu pomiaru zasobów środowiskowych i ich kosztów oraz zwrócenie uwagi na konieczność uwzględnienia tych kosztów w cenach wyrobów i usług. 

Prezentowana problematyka jest ujęta w sposób kompleksowy i uporządkowany – od podstaw do najnowszych rozwiązań, z dużą liczbą praktycznych przykładów. 

Spis treści:

Wstęp

Rozdział 1. Rachunkowość zarządcza i rachunek kosztów w systemie informacyjnym przedsiębiorstwa
Gertruda Krystyna Świderska

Wprowadzenie
1.1. Rozwój rachunku kosztów i rachunkowości zarządczej
1.2. Cel, istota i zakres rachunkowości zarządczej
1.3. Controlling a rachunkowość zarządcza
1.4. Miejsce rachunku kosztów w systemie informacyjnym przedsiębiorstwa
1.5. Nowoczesny system zarządzania kosztami (controlling kosztów)
1.5.1. Koszty jako efekt celowego wykorzystania zasobów
1.5.2. Obiekty kosztów
1.5.3. System zarządzania (controlling kosztów)
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 2. Pomiar i prezentacja informacji o kosztach w sprawozdaniu finansowym
Małgorzata Krysik, Marcin Pielaszek

Wprowadzenie
2.1. Prezentacja i ewidencja kosztów dla celów sprawozdawczości zewnętrznej
2.1.1. Prezentacja informacji o kosztach w sprawozdaniu finansowym
2.1.2. Cele sprawozdawczego rachunku kosztów
2.1.3. Pomiar i rejestracja kosztów w układzie rodzajowym
2.1.4. Funkcjonalna (podmiotowa) struktura organizacyjna przedsiębiorstwa w rozwiązaniach ewidencyjnych rachunku kosztów
2.1.5. Pomiar i rejestracja kosztów w układzie rodzajowo-kalkulacyjnym  
2.2. Kalkulacja kosztów produktów w tradycyjnym, sprawozdawczym  rachunku kosztów
2.2.1. Cele i obiekty kalkulacji w sprawozdawczym rachunku kosztów
2.2.2. Wpływ organizacji produkcji na wybór metody kalkulacji0
2.2.3. Rodzaje i metody kalkulacji stosowane w sprawozdawczym rachunku kosztów
2.2.4. Kalkulacja podziałowa i jej odmiany
2.2.5. Kalkulacja doliczeniowa i jej odmiany
2.3. Koszty niewykorzystanych zdolności produkcyjnych
2.3.1. Stałe i zmienne koszty pośrednie produkcji
2.3.2. Normalne zdolności produkcyjne
2.3.3. Kalkulacja kosztów wytworzenia produktów przy niepełnym wykorzystaniu zdolności produkcyjnych
2.4. Działalność pomocnicza
2.4.1. Rozliczenie kosztów wydziałów pomocniczych
2.4.2. Kalkulacja kosztów świadczeń działalności pomocniczej
2.4.3. Metody rozliczania świadczeń działalności pomocniczej
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 3. Koszty w problemowych rachunkach decyzyjnych
Gertruda Krystyna Świderska, Monika Raulinajtys-Grzybek

Wprowadzenie
3.1. Proces podejmowania decyzji
3.2. Podstawowe pojęcia w problemowym rachunku kosztów
3.3. Zastosowanie problemowych rachunków decyzyjnych
3.3.1. Decyzja „wytworzyć czy kupić”
3.3.2. Decyzja „utrzymanie czy zaprzestanie produkcji”
3.3.3. Decyzja „przetwarzanie czy sprzedaż produktów”
3.3.4. Realizacja specjalnego zamówienia
3.3.5. Optymalizacja decyzji w warunkach ograniczonych zasobów
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 4. Rachunek kosztów zmiennych
Marcin Pielaszek

Wprowadzenie
4.1. Rachunek kosztów zmiennych
4.1.1. Zachowanie się kosztów pod wpływem zmian w poziomie aktywności. Koszty stałe i zmienne
4.1.2. Czynniki mające wpływ na zachowanie się kosztów
4.2. Wykorzystanie koncepcji rachunku kosztów zmiennych do wyceny zapasów i ustalania wyniku na sprzedaży
4.3. Metody wyodrębniania kosztów stałych i zmiennych
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 5. Wykorzystanie rachunku kosztów zmiennych do pomiaru efektywności oraz podejmowania decyzji w krótkim okresie
Marcin Pielaszek

Wprowadzenie
5.1. Analiza: koszty – rozmiary produkcji – zysk
5.1.1. Podstawowe założenia analizy: koszty – rozmiary produkcji – zysk
5.1.2. Analiza wrażliwości przy niezmienionych kosztach stałych. Wskaźnik (współczynnik) marży na pokrycie (WMNP)
5.1.3. Punkt krytyczny
5.1.4. Marża bezpieczeństwa
5.1.5. Uwzględnienie w analizie KRPZ planowanego zysku na sprzedaży oraz planowanego zysku ze sprzedaży po opodatkowaniu
5.1.6. Analiza wrażliwości przy zmianach w poziomie kosztów stałych. Dźwignia operacyjna. Stopień dźwigni operacyjnej
5.1.7. Analiza KRPZ przy produkcji wieloasortymentowej
5.2. Podejmowanie decyzji
5.2.1. Uwzględnienie czynników ograniczających przy produkcji wieloasortymentowej
5.2.2. Specjalne decyzje cenowe
5.3. Segmentowy rachunek marż pokrycia
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 6. Rachunek kosztów działań
Gertruda Krystyna Świderska, Monika Raulinajtys-Grzybek

Wprowadzenie
6.1. Przyczyny powstania i rozwoju nowoczesnych rozwiązań rachunku kosztów
6.2. Zdefiniowanie rachunku kosztów działań w wybranych podręcznikach amerykańskich i polskich
6.3. Koncepcja rachunku kosztów działań
6.3.1. Prezentacja koncepcji rachunku kosztów działań przez Kaplana i Coopera
6.3.2. Budowa modelu rachunku kosztów działań
6.3.3. Hierarchiczny model kosztów
Literatura
Podstawowe termin
  
Rozdział 7. Alternatywne przyczynowo-skutkowe modele rachunku kosztów
Gertruda Krystyna Świderska, Monika Raulinajtys-Grzybek, Paweł Warowny

Wprowadzenie
7.1. Pożądany model rachunku kosztów działań
7.1.1. Podejście zasobowe
7.1.2. Kalkulacja kosztów w pożądanym modelu rachunku kosztów działań
7.2. Rozwój rachunku kosztów działań
7.2.1. Rachunek kosztów działań sterowany czasem (time-driven activity-based costing)
7.2.2. Obiektowy rachunek kosztów
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 8. Szczególne rozwiązania w zakresie gromadzenia, przetwarzania i raportowania informacji o kosztach usług
Marcin Pielaszek

Wprowadzenie
8.1. Specyfika wyceny usług – usługi wystandaryzowane i zindywidualizowane
8.1.1. Wprowadzenie
8.1.2. Gromadzenie informacji o kosztach oraz wycena kosztów usług w firmach realizujących usługi powtarzalne
8.1.3. Gromadzenie informacji o kosztach oraz wycena kosztów usług w firmach realizujących usługi zindywidualizowane
8.2. Specyfika rozliczania przychodów i kosztów usług krótkoterminowych i długoterminowych
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 9. Wykorzystanie informacji o kosztach w zarządzaniu rentownością produktów i klientów
Paweł Warowny

Wprowadzenie
9.1. Model ustalenia kosztów obiektów w procesie zarządzania rentownością
9.2. Rola rachunku kosztów w dostarczeniu prawidłowej informacji do zarządzania rentownością portfela produktów
9.2.1. Wykorzystanie informacji z rachunku kosztów działań do zarządzania rentownością produktów
9.2.2. Znaczenie hierarchii kosztów produktów w prawidłowym podejmowaniu decyzji kształtujących rentowność
9.3. Kształtowanie rentowności portfela klientów, kanałów dystrybucji oraz rynków
9.3.1. Wykorzystanie informacji z rachunku kosztów działań do zarządzania rentownością klientów, kanałów dystrybucji i rynków
9.3.2. Znaczenie hierarchii kosztów klienta w prawidłowym podejmowaniu decyzji kształtujących rentowność
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 10. Wykorzystanie informacji o kosztach na potrzeby optymalizacji kosztów w łańcuchu wartości
Monika Raulinajtys-Grzybek, Paweł Warowny

Wprowadzenie
10.1. Zarządzanie zasobami oraz działaniami w przedsiębiorstwie
10.1.1. Zarządzanie zasobami
10.1.2. Działania dodające wartość dla klienta i niedodające jej
10.1.3. Analiza czynników kosztotwórczych
10.2. Zarządzanie kosztami jakości
10.3. Zarządzanie kosztami dostawców
10.4. Alternatywne podejścia do zarządzania efektywnością w łańcuchu wartości
10.4.1. Optymalizacja przy wykorzystaniu teorii ograniczeń
10.4.2. Szczupłe zarządzanie i szczupła rachunkowość (lean accounting)
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 11. Optymalizacja niewykorzystanego potencjału jako podstawowe narzędzie do podnoszenia rentowności w okresach kryzysu
Paweł Warowny

Wprowadzenie
11.1. Przyczyny powstawania niewykorzystanego potencjału w przedsiębiorstwach
11.2. Koszt niewykorzystanego potencjału w kalkulacji kosztów wyrobów i usług
11.3. Identyfikacja niewykorzystanego potencjału
11.4. Zarządzanie niewykorzystanym potencjałem
11.4.1. Wpływ optymalizacji operacyjnej na wysokość kosztów zasobów zaangażowanych
11.4.2. Klasyfikacja niewykorzystanego potencjału  
11.4.3. Przypisanie odpowiedzialności za niewykorzystany potencjał w przedsiębiorstwie
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 12. Zarządzanie kosztami nowych produktów i technologii
Marcin Pielaszek, Paweł Warowny

Wprowadzenie
12.1. Rachunek kosztów docelowych
12.1.1. Ustalanie kosztu docelowego
12.1.2. Ustalenie kosztu możliwego do osiągnięcia
12.2. Metody wspierające osiąganie kosztu docelowego
12.2.1. Analiza kosztów łańcucha wartości nowego produktu
12.2.2. Analiza wartości produktu
12.2.3. Kaizen costing
12.2.4. Proces projektowania produktów zmierzający do łatwiejszego produkowania i obsługi posprzedażnej
12.2.5. Strategia wspólnych platform produktów
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 13. Wykorzystanie informacji o przychodach w zarządzaniu rentownością
Paweł Warowny

Wprowadzenie
13.1. Zakres informacji o przychodach w zarządzaniu rentownością
13.2. Znaczenie właściwego raportowania informacji o przychodach
13.2.1. Raportowanie informacji o wartościowej i ilościowej sprzedaży wyrobów i usług jako podstawa do prawidłowej analizy przychodów
13.2.2. Raportowanie informacji o przychodach na potrzeby oceny ośrodków rentowności
13.2.3. Szczegółowość informacji w raportowaniu przychodów
13.3. Informacje o przychodach, jakie jest w stanie dostarczyć raportowanie na potrzeby sprawozdawczości finansowej
13.3.1. Najczęstsze błędy w kalkulacji rentowności wynikające z bezpośredniego wykorzystania informacji o przychodach zarejestrowanych w systemie finansowo-księgowym
13.4. Informacje o przychodach, jakie jest w stanie dostarczyć rachunkowość zarządcza
13.4.1. Cena cennikowa w rachunkowości zarządczej jako podstawa do budowy modelu rentowności przedsiębiorstwa
13.4.2. Cena realizacji jako prawidłowa podstawa do wyliczenia marży
13.5. Znaczenie oraz wykorzystanie informacji o przychodach i kosztach według segmentów działalności
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 14. Balanced scorecard
Marcin Pielaszek, Paweł Warowny

Wprowadzenie
14.1. Balanced scorecard – sformalizowany sposób wdrożenia strategii przedsiębiorstwa
14.1.1. Balanced scorecard – brakujące narzędzie procesu zarządzania strategicznego
14.1.2. Proces przełożenia strategii na działanie przy wykorzystaniu balanced scorecard
14.2. Budowa balanced scorecard
14.2.1. Perspektywa finansowa
14.2.2. Perspektywa klienta
14.2.3. Perspektywa procesów wewnętrznych
14.2.4. Perspektywa uczenia się i wzrostu
14.2.5. Podstawowe zasady budowy balanced scorecard
14.3. BSC jako system zarządzania strategią
14.3.1. Cykl zarządzania strategią przy wykorzystaniu balanced scorecard
14.4. Wdrażanie balanced scorecard
14.4.1. Klarowanie strategii
14.4.2. Wypracowanie celów strategicznych
14.4.3. Budowanie związków przyczynowo-skutkowych
14.4.4. Wybór miar oraz określenie ich wartości obecnych i docelowych
14.4.5. Opracowanie inicjatyw strategicznych
14.4.6. Uruchomienie balanced scorecard
14.4.7. Sformalizowany proces realizacji strategii a wyniki przedsiębiorstw
14.5. Balanced scorecard jako narzędzie realizacji strategii społecznej odpowiedzialności biznesu
14.6. Balanced scorecard w organizacjach sektora publicznego oraz non profit
Literatura
Podstawowe terminy

Rozdział 15. Budżety jako instrument zarządzania
Mariusz Karwowski, Małgorzata Krysik, Paweł Warowny

Wprowadzenie
15.1. Istota ośrodków odpowiedzialności i pomiar efektów ich działalności
15.1.1. Kontrola zarządzania w organizacjach zdecentralizowanych
15.1.1.1. Rachunkowość według ośrodków odpowiedzialności
15.1.1.2. Ośrodki odpowiedzialności
15.1.2. Ośrodki kosztów
15.1.2.1. Koszty kontrolowane i koszty niekontrolowane
15.1.2.2. Ośrodki kosztów standardowych
15.1.2.3. Ośrodki kosztów dyskrecjonalnych
15.1.3. Ośrodki przychodów
15.1.4. Ośrodki rentowności
15.1.5. Ceny wewnętrzne
15.1.5.1. Poziom cen wewnętrznych dla transferu z ośrodka kosztów i rentowności
15.1.5.2. Negocjowana cena wewnętrzna a korzyści przedsiębiorstwa
15.1.6. Ośrodki inwestycji
15.1.6.1. Stopa zwrotu z aktywów (ROI)
15.1.6.2. Nadwyżka wyniku na działalności operacyjnej (RI)
15.1.6.3. Ekonomiczna wartość dodana (EVA)
15.2. Budżety – istota i zasady tworzenia
Wprowadzenie
15.2.1. Pojęcie koncepcji zarządzania z wykorzystaniem budżetów
15.2.1.1. Co to jest budżet?
15.2.1.2. Istota kontroli budżetowej
15.2.2. Planowanie strategiczne, taktyczne, operacyjne (budżet)
15.2.3. Proces budżetowania, jego zadania i zasady funkcjonowania
15.2.3.1. Zadania budżetów
15.2.3.2. Etapy procesu budżetowania
15.2.3.3. Rodzaje i źródła standardów w procesie tworzenia budżetu
15.2.4. Budżet wiodący i jego elementy
15.2.5. Metody tworzenia budżetu wiodącego
15.2.5.1. Budżety kroczące
15.2.5.2. Budżety przyrostowe i „od zera”
15.2.5.3. Budżetowanie odgórne i partycypacyjne
15.2.6. Ilustracja budżetu wiodącego (ogólnego)
15.2.6.1. Dane dotyczące sprzedaży
15.2.6.2. Produkcja
15.2.6.3. Informacje dotyczące kosztów produkcji
15.2.6.4. Koszty sprzedaży
15.2.6.5. Koszty ogólnego zarządu
15.2.6.6. Środki pieniężne
15.2.6.7. Działalność inwestycyjna
15.2.6.8. Informacje dotyczące zobowiązań podatkowych
15.2.6.9. Opracowanie budżetu
15.3. Kontrola wykonania budżetu – wykorzystanie rachunku kosztów standardowych
15.3.1. Budżet statyczny – wyjściowy (static budget) i odchylenia od budżetu statycznego (static budget variances)
15.3.2. Budżet elastyczny (flexible budget), odchylenia od budżetu elastycznego (flexible budget variances)
15.3.3. Analiza odchyleń kosztów
15.3.3.1. Odchylenia kosztów materiałów bezpośrednich
15.3.3.2. Odchylenia kosztów robocizny bezpośredniej
15.3.3.3. Odchylenia zmiennych kosztów pośrednich produkcji
15.3.3.4. Odchylenia stałych kosztów pośrednich produkcji
15.3.4. Ujawnianie i rozliczanie odchyleń – odchylenia istotne i nieistotne
15.4. Krytyka tradycyjnego budżetowania jako narzędzia zarządzania w XXI w. i kierunki zmian
15.5. Budżetowanie z wykorzystaniem rachunku kosztów działań
15.5.1. Konstrukcja modelu rachunku kosztów działań na potrzeby budżetowania
15.5.2. Szacowanie standardu zużycia zasobów i działań w modelu rachunku kosztów działań na potrzeby budżetowania
15.5.3. Proces sporządzania budżetu według koncepcji activity based budgeting (ABB) – faza I – tworzenie planu
15.5.4. Atualizacja budżetu według koncepcji activity based budgeting (ABB) na podstawie rzeczywistej wielkości produkcji
15.5.5. Kontrola wykonania budżetu sporządzonego przy wykorzystaniu activity based budgeting (ABB) – faza III
Literatura
Podstawowe terminy
  
Rozdział 16. Rachunkowość zarządcza jako instrument wspierający zrównoważony rozwój
Gertruda Krystyna Świderska, Mariusz Karwowski

Wprowadzenie
16.1. Rachunkowość zarządcza jako baza dla sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju
16.1.1. Sprawozdawczość zrównoważonego rozwoju
16.1.2. Kalkulacja śladu węglowego
16.1.3. KPI zrównoważonego rozwoju
16.2. Koszty z perspektywy zrównoważonego rozwoju
16.2.1. Zasoby środowiskowe
16.2.2. Ustalanie kosztów wykorzystywanych zasobów środowiskowych
16.2.3. Koszt wytworzenia jako podstawa do wyceny wyrobów
16.2.4. Konsumpcja a kalkulacja kosztów
16.2.5. Koszty zasobów środowiskowych a koszty środowiskowe
Literatura
Podstawowe terminy