Budownictwo

Rok wydania: 2023
Wydanie pierwsze
ISBN: 978-83-67381-37-6
Liczba stron: 54
Autorzy: Monika Bogdanowska, Anna Maria Cymborowska-Waluś, Witold Górny, Piotr Horodyski, Agnieszka Lorenc-Karczewska, Grzegorz Naumowicz, Agnieszka Olczyk, Natalia Skiepko, Bożena Stanek-Lebioda, Waldemar Witek, Włodzimierz Witkowski,
Redaktorka prowadząca: Maria Wierzchoś
Redakcja językowa i korekta: Paulina Piądłowska
Projekt graficzny i skład: Izolda Bączkowska
Miejsce wydania: Warszawa

Niniejsza publikacja jest przeznaczona zarówno dla tych, którzy mają dom drewniany w dobrym stanie technicznym, jak i dla tych, którzy myślą o jego remoncie. Czytelnicy znajdą tu zbiór najbardziej podstawowych i – mamy nadzieję – przydatnych porad, czego należy bezwzględnie unikać i czego się wystrzegać oraz na co zwrócić szczególną uwagę podczas remontu, a także jak dbać o dom drewniany, aby jak najdłużej służył użytkownikom.

spis treści 

Przedmowa | 5

Zagrożenia dla budynku drewnianego | 7

Przygotowanie remontu kapitalnego | 9

Stan zachowania i rozpoznanie zagrożeń | 13

Remont – porady praktyczne | 24

Bieżące utrzymanie domu drewnianego | 43

Zasady w pigułce | 49

Bezpieczeństwo obiektów budowlanych w sąsiedztwie tuneli. Wytyczne.

autorzy: T. Godlewski, W. Bogusz, A. Siemińska-Lewandowska.

wyd. Warszawa 2024

ISBN 978-83-249-8674-3,

str. 77,

13 rys.,

15 tabl.,

format B5

Dynamiczny rozwój budownictwa na terenach zurbanizowanych znacznie zwiększył zapotrzebowanie na wykorzystywanie przestrzeni podziemnej, w tym na budowę nowych tuneli. Obiekty te mają charakter liniowy i często w zasięgu ich oddziaływania zlokalizowanych jest wiele obiektów budowlanych oraz infrastruktura techniczna. Konieczność oceny oddziaływań związanych z budową tuneli w aspekcie ochrony sąsiadującej zabudowy stanowi więc jeden z głównych elementów projektowania geotechnicznego dla tego rodzaju inwestycji.

Niniejsze wytyczne zawierają zalecenia dotyczące oceny wpływu budowy tuneli na przemieszczenia podłoża w otoczeniu oraz na istniejące obiekty sąsiednie w zakresie wpływów statycznych, a także rekomendują sposoby postępowania w przypadku wystąpienia nadmiernych uszkodzeń wywołanych budową. Wytyczne obejmują następujące zagadnienia: wpływ na przemieszczenia podłoża nad samym tunelem oraz w jego bezpośrednim otoczeniu w funkcji parametrów niecki osiadań, rekomendacje w tym zakresie, ustalone na bazie doświadczeń z drążenia tarczą TBM, zasięg oddziaływania i przewidywane wartości przemieszczeń, a także minimalne wymagania związane z poziomem analizy z uwagi na stan techniczny istniejących obiektów, zakres monitoringu oraz identyfikację i zarządzanie ryzykiem.

Monografia Efektywność symulacji numerycznych w analizie wrażliwości i niezawodności konstrukcji inżynierskich o parametrach materiałowych i obciążeniach zmiennych w czasie. Seria monografie nr 189 jest w pełni poświęcona technikom symulacyjnym szacowania niezawodności konstrukcji inżynierskich. Jej nadrzędne cele obejmują „wyciągnięcie pomocnej dłoni” do adeptów inżynierii lądowej oraz stworzenie pola do polemiki dla naukowców, projektantów i praktyków konstrukcji zaznajomionych z tematem. Rozprawa stanowi przede wszystkim naturalne rozwinięcie pracy doktorskiej autora. Czerpie ona z podstaw wypracowanych w trakcie powstawania dysertacji, z przywołanych tam opisów technik, rozwiniętych algorytmów i opracowanego programu autorskiego. Jest kontynuacją, a w pewnym sensie także weryfikacją i walidacją osiągnięć pracy doktorskiej, jak również krokiem naprzód w kierunku wytyczonym w jej wnioskach końcowych, w szczególności w stronę rozwoju nowatorskich procedur.

Ponadto książka prezentuje możliwość udanej implementacji prostych uniwersalnych technik symulacyjnych w analizie niezawodności konstrukcji inżynieryjnych lekkich, wykazuje zasadność ich stosowania, przedstawia możliwości łączenia różnych technik w serie i algorytmy obliczeniowe oraz wskazuje te z nich, które w łatwy sposób prowadzą do prawidłowych wyników. Nie ma natomiast na celu zaprezentowania gotowych, zamkniętych, uniwersalnych rozwiązań, gdyż uważa się, że w metodach symulacyjnych takich rozwiązań po prostu nie ma – różne techniki mogą działać z różną skutecznością dla różnych przypadków analizy, a dopasowanie ich do rozważanego problemu jest samo w sobie odrębną cenną umiejętnością.

W niniejszej monografii postuluje się syntezę trzech standardowych technik symulacyjnych w jeden proces numeryczny oferujący korzystającemu z niego inżynierowi wyniki o zadowalającym poziomie ufności, uzyskane przy względnie niewielkim nakładzie obliczeniowym. Na tej podstawie proponuje się algorytm postępowania w przypadku konieczności oszacowania niezawodności jako niebezpiecznie zależnej od czasu (tj. zmieniającej się w czasie w sposób niekorzystny, spadającej w czasie eksploatacji poniżej wartości dopuszczalnych). Algorytm ten ma być pomocny dla użytkowników i operatorów konstrukcji w planowaniu czasu wykonywania możliwych napraw lub odnawiania zabezpieczeń przed spadkiem nośności lub ograniczeniem użytkowalności konstrukcji inżynierskich.

Rok wydania 2024

Nr wydania 1

Liczba stron 330

ISBN 978-83-7348-918-9

Bezpieczeństwo obiektów budowlanych w sąsiedztwie tuneli. Wytyczne.

autorzy: T. Godlewski, W. Bogusz, A. Siemińska-Lewandowska.

wyd. Warszawa 2024

ISBN 978-83-249-8674-3,

str. 77,

13 rys.,

15 tabl.,

format B5

Dynamiczny rozwój budownictwa na terenach zurbanizowanych znacznie zwiększył zapotrzebowanie na wykorzystywanie przestrzeni podziemnej, w tym na budowę nowych tuneli. Obiekty te mają charakter liniowy i często w zasięgu ich oddziaływania zlokalizowanych jest wiele obiektów budowlanych oraz infrastruktura techniczna. Konieczność oceny oddziaływań związanych z budową tuneli w aspekcie ochrony sąsiadującej zabudowy stanowi więc jeden z głównych elementów projektowania geotechnicznego dla tego rodzaju inwestycji.

Niniejsze wytyczne zawierają zalecenia dotyczące oceny wpływu budowy tuneli na przemieszczenia podłoża w otoczeniu oraz na istniejące obiekty sąsiednie w zakresie wpływów statycznych, a także rekomendują sposoby postępowania w przypadku wystąpienia nadmiernych uszkodzeń wywołanych budową. Wytyczne obejmują następujące zagadnienia: wpływ na przemieszczenia podłoża nad samym tunelem oraz w jego bezpośrednim otoczeniu w funkcji parametrów niecki osiadań, rekomendacje w tym zakresie, ustalone na bazie doświadczeń z drążenia tarczą TBM, zasięg oddziaływania i przewidywane wartości przemieszczeń, a także minimalne wymagania związane z poziomem analizy z uwagi na stan techniczny istniejących obiektów, zakres monitoringu oraz identyfikację i zarządzanie ryzykiem.

Wydanie: 1, 2024
Format: B5
Stron: 190
ISBN 978-83-8156-681-0

W monografii przedstawiono BIM (modelowanie informacji o obiekcie budowlanym) jako przedmiot twórczego myślenia i działania. BIM jest podstawą dochodzenia do idei cyfrowego bliźniaka, a jego stosowanie wymaga dogłębnego poznania i zrozumienia. W pracy przedstawiono autorską periodyzację historii rozwoju BIM wraz z epokowymi wydarzeniami. W toku studiów literaturowych zaprezentowano nową emfatyczną definicję BIM. Rozdziały teoretyczne prezentują unikalną wiedzę na temat błędów poznawczych, konstytutywnych cech BIM czy zjawisk emergentnych. W ramach prac eksperymentalnych i badań własnych opracowano niskobudżetowy zestaw IoT (internetu rzeczy) dla BIM oraz ramy koncepcyjne cyfrowego bliźniaka wspierającego fazę eksploatacji w cyklu życia obiektu budowlanego. Zbudowany model połączenia pomiędzy czujnikiem a modelem BIM może zostać wykorzystany w przemyśle budowlanym. Z kolei unikalne ramy koncepcyjne cyfrowego bliźniaka mogą zostać w praktyce zaimplementowane w procesach utrzymania i konserwacji obiektów budowlanych. Rozprawę wieńczą rozdziały związane z edukacją i przyszłością BIM. Monografia może być interesującą pozycją zarówno dla wyspecjalizowanych zawodów, uczestniczących w procesach inwestycyjno-budowlanych, jak i mniej zaangażowanych interesariuszy sektora budowlanego.

Najważniejszymi elementami świadczącymi o wartości naukowej niniejszej monografii są:
• Analiza stanu wiedzy i przegląd literatury krajowej i zagranicznej (aż 333 pozycje) w zakresie przedmiotu badań, w tym usystematyzowanie wiedzy i wskazanie fundamentów BIM.
• Periodyzacja BIM ze względu na ideę, podejście oraz kulturę organizacyjną.
• Analiza tzw. ekologii narzędzi na przykładzie możliwej interoperacyjności na linii BIM-GIS.
• Autorski system wykorzystania IoT we współpracy z BIM i pokazanie możliwości jakie daje Digital Twin w skali mikro.
• Opracowanie autorskich ram koncepcyjnych dla Digital Twin.
Odrębnym elementem, choć o znaczeniu bardziej dydaktycznym, jest opracowanie grupy porad dotyczących nauczania BIM.

W książce w sposób syntetyczny przedstawiono podstawowe regulacja prawne dotyczące raportów o oddziaływanie na środowisko dróg krajowych i autostrad, oraz metodyki ich sporządzania. 
Stan prawny omówiony został w kontekście przedmiotu pracy, a więc dokonano wyboru najważniejszych przepisów prawa, odnoszą cych się do całego procesu sporządzania raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko, postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach realizacji przedsięwzięcia. Wyboru tego dokonano tak, by omówić regulacje prawne odnoszące się do dróg i autostrad, pomijając przepisy niemające zastosowania do tego rodzaju przedsięwzięć.Najnowszy poradnik prawno-metodyczny adresowany jest przede wszystkim do inwestorów, pracowników organów administracji publicznej – szczególnie: Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska i regionalnych dyrekcji ochrony środowiska, a także do pracowników starostw powiatowych i konsultantów sporządzających raporty o oddziaływaniu na środowisko dróg i autostrad. Książka ta służyć może także jako podręcznik studentom wydziałów ochrony środowiska wyższych uczelni. 
   
SPIS TREŚCI:

1 CEL I ZAKRES PRACY – TOMASZ NOWAKOWSKI 4
2 PODSTAWOWE REGULACJE PRAWNE 6
2.1 UWAGI OGÓLNE – TOMASZ NOWAKOWSKI 6
2.2 RYS HISTORYCZNY – TOMASZ NOWAKOWSKI 7
2.3 PRAWODAWSTWO UNII EUROPEJSKIEJ – TOMASZ NOWAKOWSKI 11
2.4 PRAWODAWSTWO POLSKIE 15
2.4.1 Uwagi ogólne – Tomasz Nowakowski 15
2.4.2 Katalog pojęć – Tomasz Nowakowski 16
2.4.3 Podstawowe regulacje prawne – Tomasz Nowakowski 32
2.4.4 Ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko a decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach – Tomasz Nowakowski 35
2.4.4.1 Ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko – Tomasz Nowakowski 35
2.4.4.2 Organy właściwe dla przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko – Tomasz Nowakowski 38
2.4.4.3 Postępowanie w sprawie wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach – Tomasz Nowakowski 42
2.4.4.4 Strony w postępowaniu o wydanie decyzji środowiskowych uwarunkowaniach – Tomasz Nowakowski 46
2.4.4.5 Udział społeczeństwa w postępowaniu – Marta Podedworna - Łuczak 46
2.4.4.6 Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach – Tomasz Nowakowski 56
2.4.5 Odmowa wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach – Tomasz Nowakowski 60
2.4.6 Ponowne przeprowadzenie oceny oddziaływania na środowisko – Tomasz Nowakowski 62
3 ZAKRES I METODYKA SPORZĄDZANIA RAPORTU O ODDZIAŁYWANIU NA ŚRODOWISKO 64
3.1 ZAGADNIENIA OGÓLNE – TOMASZ NOWAKOWSKI 64
3.2 PRZYGOTOWANIE DO SPORZĄDZENIA RAPORTU O ODDZIAŁYWANIU PRZEDSIĘWZIĘCIA NA ŚRODOWISKO – TOMASZ NOWAKOWSKI 68
3.3 OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA 70
3.3.1 Uwagi ogólne – Marta Podedworna – Łuczak 70
3.4 PRZEWIDYWANE WIELKOŚCI EMISJI, WYNIKAJĄCE Z FUNKCJONOWANIA PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 73
3.4.1 Opis zanieczyszczeń pyłowych i gazowych – Marta Podedworna - Łuczak 75
3.4.2 Wytwarzane odpady – Marta Podedworna - Łuczak 76
3.4.3 Emisja hałasu i wibracji – Marta Podedworna - Łuczak 79
3.4.4 Ilości i skład ścieków – Marta Podedworna - Łuczak 81
3.4.5 Emisja pól elektromagnetycznych – Tomasz Nowakowski 83
3.5 OPIS ELEMENTÓW PRZYRODNICZYCH – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 84
3.6 OPIS ZABYTKÓW – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 86
3.7 OPIS ANALIZOWANYCH WARIANTÓW – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 91
3.8 OPIS ODDZIAŁYWANIA POSZCZEGÓLNYCH WARIANTÓW NA ŚRODOWISKO, W TYM W PRZYPADKU POWAŻNEJ AWARII – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 93
3.8.1 Środowisko – Marta Podedworna - Łuczak 94
3.8.2 Oddziaływania na środowisko – Marta Podedworna - Łuczak 94
3.8.2.1 Oddziaływanie na wody powierzchniowe i podziemne – Marta Podedworna - Łuczak 96
3.8.2.2 Oddziaływanie na powietrze – Marta Podedworna - Łuczak 103
3.8.2.3 Oddziaływanie na klimat akustyczny – Marta Podedworna - Łuczak 109
3.8.2.4 Oddziaływanie na przyrodę ożywioną i nieożywioną – Marta Podedworna - Łuczak 111
3.8.2.5 Oddziaływanie na krajobraz – Marta Podedworna - Łuczak 115
3.8.2.6 Oddziaływanie na powierzchnię ziemi – Tomasz Nowakowski 118
3.8.3 Poważne awarie – Marta Podedworna - Łuczak 124
3.8.4 Oddziaływanie transgraniczne – Tomasz Nowakowski 127
3.8.4.1 Oddziaływanie na zdrowie ludzi – Marta Podedworna - Łuczak 128
3.9 NAJLEPSZE DOSTĘPNE TECHNIKI ORAZ OCENA INSTALACJI POD KĄTEM SPEŁNIANIA WYMOGU ART. 143 PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA – TOMASZ NOWAKOWSKI 130
3.10 ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE KOMPENSACJI PRZYRODNICZEJ – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 131
3.11 ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE OCHRONY ZABYTKÓW 138
3.11.1 Ratownicze badania i programy zabezpieczenia zabytków i ochrony krajobrazu kulturowego – Tomasz Nowakowski 138
3.11.2 Analiza i ocena możliwych zagrożeń i szkód dla zabytków – Tomasz Nowakowski 140
3.12 WYKORZYSTYWANIE PORÓWNYWALNYCH PROCESÓW I METOD, KTÓRE ZOSTAŁY SKUTECZNIE ZASTOSOWANE W SKALI PRZEMYSŁOWEJ. POSTĘP NAUKOWO-TECHNICZNY – TOMASZ NOWAKOWSKI 140
3.13 ANALIZA MOŻLIWYCH KONFLIKTÓW SPOŁECZNYCH ZWIĄZANYCH Z PLANOWANYM PRZEDSIĘWZIĘCIEM - MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 141
3.14 OBSZAR OGRANICZONEGO UŻYTKOWANIA – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 143
3.15 UZASADNIENIE PROPONOWANEGO WARIANTU PRZEDSIĘWZIĘCIA – TOMASZ NOWAKOWSKI 146
3.16 MONITORING ODDZIAŁYWANIA PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA NA ETAPIE JEGO BUDOWY I EKSPLOATACJI – TOMASZ NOWAKOWSKI 147
3.17 WSKAZANIE TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCYCH Z NIEDOSTATKÓW TECHNIKI LUB LUK WE WSPÓŁCZESNEJ WIEDZY, JAKIE NAPOTKANO, OPRACOWUJĄC RAPORT – TOMASZ NOWAKOWSKI 148
3.18 STRESZCZENIE W JĘZYKU NIESPECJALISTYCZNYM INFORMACJI ZAWARTYCH W RAPORCIE – TOMASZ NOWAKOWSKI 149
3.19 ŹRÓDŁA INFORMACJI STANOWIĄCE PODSTAWĘ DO SPORZĄDZENIA RAPORT – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 150
3.20 PRZEDSTAWIENIE ZAGADNIEŃ W FORMIE GRAFICZNEJ – MARTA PODEDWORNA - ŁUCZAK 154
3.21 NAZWISKO OSOBY LUB OSÓB SPORZĄDZAJĄCYCH RAPORT – TOMASZ NOWAKOWSKI 156
4 BIBLIOGRAFIA 158
5 ZAŁĄCZNIKI 160
5.1 ALGORYTM POSTĘPOWANIA W SPRAWIE O WYDANIE DECYZJI O ŚRODOWISKOWYCH UWARUNKOWANIACH. 160
5.2 UMOWA EUROPEJSKA O GŁÓWNYCH DROGACH RUCHU MIĘDZYNARODOWEGO (AGR) - WYCIĄG 163
5.3 STANDARDOWY FORMULARZ KOMUNIKACYJNY 181

Wydawnictwo prezentuje zbiór referatów, przedstawionych podczas 26 Konferencji Naukowo-Technicznej "WALORYZACJA – możliwości, problemy, przykłady". Konferencja odbyła się w dniach 11-13 października 2023 r. w Ciechocinku.

 
Spis referatów

1. Andrzej SOKOŁOWSKI, Maria ŁABNO, Michał PATER- Pozaumowna waloryzacja kontraktów w dobie pandemii i wojny w Ukrainie - aktualna problematyka waloryzacji robót budowlanych.
2. Paweł ZEJER- Waloryzacja w praktyce. Wyzwania w zastosowaniu 7 zasad efektywnego roszczenia waloryzacyjnego.
3. Michał SKORUPSKI- Znaczenie wyrazu wolnego 'a' we wzorach waloryzacyjnych i w wyliczeniach waloryzacji ex post, biorąc pod uwagę charakter kontraktu i jego faktyczny przebieg - na bazie dotychczasowych doświadczeń i analiz.
4. Małgorzata ROGOWICZ-ANGIERMAN- Waloryzacja kontraktów budowlanych w prawie zamówień publicznych.
5. Anna JĘDRZEJEWSKA- Waloryzacja kontraktowa -jaki ma wpływ na wartość oferty na roboty budowlane.
6. Andrzej WYPYCH- Sposoby na waloryzacyjne- praktyczne wykorzystanie danych SEKOCENBUD- przykłady.
7. Anna OLEKSIEWICZ- Dobre praktyki waloryzacji wynagrodzeń umownych w kontraktach na projektowanie i na zarządzanie inwestycjami infrastrukturalnymi.
8. Tomasz PYTKOWSKI- Kosztorys inwestorski w zamówieniach publicznych w warunkach niestabilnej sytuacji rynkowej.

Spis treści
Wykaz skrótów 5
Streszczenie 7
Abstract 7
Rozdział I. Wprowadzenie 9
1. Przedmiot publikacji i terminologia 9
2. Outsourcing administracyjny 14
3. Zarządzanie publiczne jako public governance 17
4. Interes publiczny i interes korporacyjny 21
5. Poszukiwanie efektywnej równowagi instytucjonalnej 25
6. Ogólny problem badawczy 28
7. Zrównoważona infrastruktura, niektóre wyzwania w rozwoju infrastruktury 29
Rozdział II. Wyodrębnienie i specyfika długoterminowych projektów
i kontraktów infrastrukturalnych 35
1. Rozszerzone pojęcie projektu jako przedmiotu badań w nauce
o zarządzeniu projektami 35
2. Ogólne, funkcjonalne kryteria oceny efektywności outsourcingu DPKI 40
3. Różne definicje długoterminowości DPKI 42
4. Ograniczenia prawne okresu, na który mogą być zawierane umowy
o zamówienia publiczne i koncesje 46
5. Standaryzacja modeli kontraktowych i indywidualizacja projektów 54
Rozdział III. Dostosowania i zmiany kontraktów 61
1. Uwagi ogólne, terminologia, rodzaje zmian 61
2. Niekompletność kontraktów i niepewność prawa 64
3. Zmiany kontraktowe w świetle przepisów prawnych dotyczących
zamówień publicznych i koncesji 68
4. Zmiany kontraktowe w modelach FIDIC 76
5. Renegocjacja postanowień kontraktowych 79
Rozdział IV. Niektóre formy publicznego wsparcia DPKI 87
1. Publiczne wsparcie DPKI, terminologia, funkcje 87
2. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne jako wyraz trwałego
zainteresowania inwestorów 89
3. Potencjalne i realne zainteresowanie inwestorów instytucjonalnych 91
4. Rządowe zobowiązania warunkowe 92
5. Prawo interwencji, umowa bezpośrednia i płatności kompensacyjne
dla instytucji finansujących na wypadek wypowiedzenia umowy 93
6. Mieszane finansowanie i mobilizacja prywatnego finansowania dla celów
zrównoważonego rozwoju w krajach o niskich dochodach 99
7. Międzynarodowe typy rządowej interwencji antykryzysowej
dla przeciwdziałania skutkom pandemii COVID-19 113
8. Finansowanie infrastruktury w Unii Europejskiej, programy ratunkowe
i odbudowy po pandemii, InvestEU 116
Rozdział V. Zagadnienia ochrony równowagi budżetowej w kontekście
realizacji DPKI 123
1. Problem agresywnego planowania podatkowego i erozji bazy podatkowej 123
2. Projekt OECD BEPS 129
3. Określenie właściwego poziomu opodatkowania korporacji 133
4. Instytucje europejskie wobec problemu ATP/BEPS 139
5. Porozumienie ramowe OECD w sprawie międzynarodowej
reformy podatkowej 142
6. Ochrona długu publicznego i problem nierównowagi budżetowej 144
7. Statystyczne ujęcie własności ekonomicznej aktywów według
Europejskiego Urzędu Statystycznego 156
8. Ryzyko fiskalne związane ze zobowiązaniami warunkowymi 161
Zakończenie 169
Bibliografia 175